Ali Hoseinifar

با تتبع در منابع روایی امامیه، می‌توان دریافت که شمار فراوانی از این روایات، مشتمل بر مفهوم نفی «بأس» و یا اثبات آن است. اگر چه، فقهای امامیه، به صورت پراکنده و در ضمن مباحث فقهی و اصولی، گاهی متعرض معنا و مفهوم این تعابیر شده‌اند و کلمات و تحلیل‌هایی را در این باره بیان داشته‌اند؛ اما پژوهشی مستقل در این باره که به کشف حقیقت معنایی این تعابیر پرداخته، پرده از کُنه آن برداشته باشد، در میان نیست. شناسایی مفهوم «بأس»، مفاد نفی و اثبات آن و گستره‌ی دلالت آن نقش بسزایی در تبیین معنای این روایات و گزینش حکم صحیح در مقام استنباط دارد. با ملاحظه‌ی معنای لغوی «بأس»، تأنی در کاربست‌های قرآنی این واژه و کلمات فقهای امامیه پیرامون آن، چنین به نظر می‌رسد که مدلول نفی «بأس» انتفای نهی تحریمی و عدم توجه عقاب در مجال توهم آن است و فراتر از آن، دلالتی بر معنایی دیگر ندارد. مفاد اثبات «بأس» نیز با استناد به معنای لغوی «بأس» و شمول آن بر مفهوم عقاب، تبادر و تناقض نفی و ثبوت، جواز و تحریم است و دلالت آن بر مطلق مرجوحیت و اشتمال آن بر کراهت قابل پذیرش نیست. البته، در تبیین مفاد نفی «بأس» لازم است که میان ورود آن درباره‌ی احکام تکلیفی و احکام وضعی فرق نهاده شود؛ در این باره، چنین به نظر می‌رسد که نفی «بأس» از رفتارهای اختیاری آدمی -که موضوع احکام تکلیفی است- بایستی مفید انتفای نهی تحریمی و افاده‌ی اباحه‌ی به معنای اعم و نفی «بأس» از موضوعات احکام وضعی، صرفاً مفید عدم ردع شرعی درباره‌ی آن احکام شمرده شود و متعرض مفاهیمی نظیر صحت و بطلان و طهارت و نجاست تلقی نشود. ازاین‌رو، می‌توان گفت که کارکرد مفهوم «بأس» و نفی و اثبات آن منحصر به حوزه‌ی تکلیف است و در حوزه‌ی احکام وضعی نیز، تنها به منظور اشاره به ابعاد و زوایای تکلیفی آن حکم، به کار رفته است.