حمید کاویانی پویا

نماد یکی از ابزارهای تعامل اجتماعی است که به معنای علامت و نشانه بوده و ورای معنای ظاهری خود طیف گسترده‌ای از معانی دیگر را نیز دارد. این عناصر آیین‌ها، وقایع تاریخی، اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی، اعتقادات مذهبی و غیره را منعکس می‎کنند. اعتقادات مذهبی از گذشته در قالب نماد محفوظ و در آثار هنری نمودِ بصری یافته است. دوره ساسانی یکی از دوره‎های مهم تاریخی ایران به حساب می‎آید که از همان ابتدا آیی زرتشتی را به عنوان دین رسمی کشور رسمیت داده اما مذاهب و آیین‌های متعدد دیگری هم در این دوره گسترش پیدا می‎کنند. بنابراین نمادهای دینی دیگری از ایزدان باستانی شاهد هستیم. با توجه به اینکه پژوهشی در ارتباط با این موضوع که با هدف بررسی نمادها در نقوش‎برجسته، سکه‎ها و ظروف فلزی به صورت یکجا صورت نگرفته، این پژوهش قصد دارد به این مهم بپردازد. رویکرد پژوهش توصیفی – تحلیلی بوده که به روش اسنادی صورت گرفته است. بر همین اساس سوالات مهم این پژوهش عبارتند از: 1. از کدام نمادهای دینی بر روی آثار هنری دوره ساسانی استفاده شده است؟ 2. ازلحاظ نماد‎شناسی، این نگاره‎های دینی چه معنا و مفهومی داشته‎اند؟ 3. بازنمایی باور‌‌های دینی در نقوش تزیینی دوره ساسانی به چه شکلی بوده است؟ 4. گرایش‌های دینی و تحولات رخ‎داده در ارتباط با آموزه‌های دینی در هنر عصر ساسانی به چه صورت بازتاب یافته است؟ نتایج این پژوهش نشان می‎دهد که نمادها بیان تصویری تغییرات سیاسی و تحولات دینی هر دوره هستند. دین زرتشتی دین رسمی در عهد ساسانی بود، ولی شاهد ادیان دیگری هم هستیم که بازتاب سیاسی زیادی داشته‌اند. با توجه به وجود ادیان مختلف در عهد ساسانی تغییراتی بر روی نمادهای سنگ‌برجسته، سکه‌ها و ظروف فلزی به وجود آمد و از روی نمادها می‌توان به تغییرات و تحولات دینی آن زمان پی برد. مانند نمادهای مختص هر ایزد که بیانگر تحولات سیاسی و دینی است و در اشکال جانوری، گیاهی، سماوی و انتزاعی ظاهر گشته است و هر یک از نمادها بازتاب باورهای دینی، گرایش‌های سیاسی و جایگاه پادشاهان در جامعه ساسانی است. همانطور که اعتقادات و باورهای دینی در قالب اشکال جانوری، گیاهی، سماوی و انتزاعی بر روی ظروف، سنگ‌برجسته‌ها و سکه‌ها نمایان شده است.